Stanisław Stempowski, Pamiętniki 1870–1920, tomy 1–3

Stanisław Stempowski, Pamiętniki 1870–1920, tomy 1–3

Stanisław Stempowski (1870–1952), urodzony w Hucie Czernielowieckiej, w powiecie lityńskim na Podolu, w rodzinie ziemiańskiej osiadłej w Ukrainie od XVII w., działacz społeczny i polityczny, minister w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1920–1922, mason i wielki mistrz Wielkiej Loży Narodowej Polski, publicysta, tłumacz, ojciec Jerzego; od roku 1926 towarzysz życia Marii Dąbrowskiej. Autor pisanych podczas okupacji pamiętników – po raz pierwszy publikowanych bez jakiejkolwiek cenzury i w całości – dopiero teraz, osiemdziesiąt lat po ich powstaniu.

Pamiętniki Stanisława Stempowskiego – w imponującej, trzytomowej edycji Łukasza Mikołajewskiego – wprowadzają czytelnika w Ukrainę i Podole w dekadach przed wojną 1914 roku, w Warszawę inteligencji o orientacji pepeesowskiej początku wieku XX, w rodowody niepokornych, w kataklizm Wielkiej Wojny, w upadek caratu, w energię wybicia się na niepodległość Ukrainy, w jej samotną niezłomność wobec imperialnej, białej i czerwonej Rosji, w bolszewicką destrukcję politycznych, narodowych i obywatelskich aspiracji Ukrainy, klęskę roku 1919, w zdradę traktatu ryskiego… Wprowadzają, jakby mimowiednie, w uskok indywidualnej historii, jej czasu i miejsc. Przywracają przez niezwykle bogaty, zaskakujący raz po raz konkret, który ocaliła pamięć Stanisława Stempowskiego w pokoiku przy ulicy Polnej w Warszawie, w mieszkaniu dzielonym z towarzyszką życia Marią Dąbrowską, w mrocznych latach okupacji. Wielkość tej narracji i jej często niewidocznych wcześniej dla nas ograniczeń, odnajdziemy w drobiazgowym opracowaniu Łukasza Mikołajewskiego, który ocala to wszystko, o czym napomyka tylko albo co przemilcza Stanisław Stempowski.

Przygotowanie tej edycji Pamiętników biegło równoległe do prac nad ich edycją ukraińską, przygotowywaną dzięki współpracy Instytutu Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską z Narodowym Instytutem Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą „Polonika”. Ukraińskim wydawcą Pamiętników będzie prestiżowe wydawnictwo Duch i Litera z Kijowa, związane z Akademią Mohylańską.

Pamiętniki Stanisława Stempowskiego w obecnej, pełnej edycji pozostają historycznym ogniwem polsko-ukraińskiego losu.

Z Noty Piotra Kłoczowskiego